Asya içlerinden ve Kafkaslardan sürüp gelen göçlerin ardı
arkası kesilmiyordu. Binlerce yıl sürüp gelen bu göçlerin geçtiği yer, Göle
ovası ve dolaylarıydı. Bu yüzden Kuzey Doğu Anadolu bölgesi ve özellikle
Kars Göle yöreleri göçüp gelen bu göçlerin zamanla konaklayıp kaldığı ya da
geçit olarak geçip gittiği bölgeler oldu.
Bundan dolayı, Göle ovası ve çevre yöreler sürekli olarak değişik ulusların
kültürleriyle beslendi. Bu yöreye gelip geçen göçlerin gelenek, görenek, dil
ve inançları sürekli kaynaşıp karıştı. Deyim yerindeyse harman oldu,
harmanlaştı. Harmanlaşan bu kültürler, bir yandan birbirlerini yok ederken,
diğer bir yandan da birbirlerini zenginleştirip geliştirdi. Güzel olan, iyi
olan, halkın beğenisini kazanan kalıcı oldu. Halkın bellek sınavından
geçenler günümüze ulaştı. Ya geçmeyenler ise silinip gitti.
Bugün bile Göle yöresinde birbirini tamamlayan nice güzel değerler vardır.
Bu değerlerin biri de yöresel türkülerdir.
Türküler, bilindiği gibi, başlangıçta bir kişinin ağzından çıkar. O kişinin
yüreğinin sesidir. Ama bu türküyü halk severse, benimserse, bu türkü halk
dilinde kabul gördüğü zaman, Toplumun sesine dönüşür. Giderek toplumun malı
olur.
Türküler zaman içinde, vardıkları yerlere göre değişikliklere uğrasalar da ,
yerel konumlarını bir ölçüde korurlar. İşte »Celal Oğlan« ağıtını örnek
olarak gösterebiliriz.
Yurdun değişik yerlerinde birkaç ayrı varyant halinde söylenen »Celal Oğlan«
ağıtı, Göle yöresinde Celal Oğlan’ın bacısının yaktığı bir ağıt şekline
dönüşür. Üstelik daha uzunca, daha içli ve yanıktır.
Türküleri kendi havalarıyla söylemek kadar, onları derlemek, yaşatmak,
kitlelere ulaştırmak da önemlidir.
Yaprak dalında güzel, insan yurdunda...
Kültür demeden önce, türkü demeden önce, özlemlerimi dile getirmek
istiyordum. Benim özlemlerim nasıl yazılır. Gelin hep birlikte görelim.
Göle halkı anadan doğma gurbetçidir. Bu gurbet olayını türkülerde bulmak
kadar doğal bir şey olamaz. Türküler Göle ovasının rüzgarıdır. Bu rüzgar
alır sesimizi götürür ta uzaklara. Öyle bir götürür ki, gittiği yerlerde
biz bile kendi sesimizi tanımaz oluruz.
Ben, Göle ovasının doğal güzellikleri arasında büyüdüm. Gurbetçi
olduğumuzdan dolayı göçtüm. Göçtüğüm topraklarda yaşantımı sürdürürken, hep
Göle’yi aradım. Özlemlerim tümüyle Göle ovasınaydı.
Neydi beni oralara sıkıca bağlayan. Deyin bakalım dostlar, nasıl unuturum,
Göle ovasının ortasında bulunan köyümü. Mayıs ayında açan bin bir renkli
çiçekleri. O köy havasını, soğuk suyunu, kazları, tavukları, hindileri,
ördekleri, Kızılgedik Dağına sığınmış yaylaları, Yasamal Dağındaki
Zemzem Yaylasını. Canibey Yaylasını, Acısuyunu, kışın giyilen tiftik
çorabını ve tiftik papağını, tiftik eldiven ile tiftik atkıyı üşüdükçe
arıyorum. Dört tekerli arabam karlı yolda kalınca. Zanka’yı gözlerimin
önünden öteye itemiyorum.
Bütün dertlere deva olduğunu söylüyordu anam. Kekik kokulu mor ineğin
sütünü, Sütün üstündeki kaymağı, tere yağını, yoğurdunu ayranını, lorunu
çumayı, kaşar peynirini Kars balını, göyermiş çeçil peynirini, Pağacı,
keteyi, katmeri, feselliyi, bişiyi, mafişi, kesme aşını, kaz etini,
kavurmayı, hediği, özlememek elde mi?
Tarlalarda toplayıp yediğimiz, Kobuğu, mediği, yemliği, addolu kımıyı, kımı
turşusunu, dırşoyu, tel pancarını, yarpuzu, çiğeleği, (yaban çileği),
böğürtleni ve daha saymayı unuttuğu nice nice güzellikleri, rüyalarda bile
göremez oldum.
Ocak başı sohbetlerini, Aşıkların gelip meydan aldığı odaları, bayram
günlerini, düğünleri, halayları, yeşil çayırlarda müjde yastığı getirmek
için yarışan atlıları. Al-yeşil duvaklı gelin alaylarını, artık türkülerin
içinde buluyorum. Çünkü ben gurbet çocuğuyum. Bu saydıklarım benimle bu
ellere gelmediler. Onlar, o toprakların üstünde kaldı. Bu gurbet ellerinde,
beni hiç mi hiç bırakmayan dostlarımda vardı. Bunlar türkülerdi. Türküler
her nereye gittimse benimle beraber geldiler. Canlarım benim. Dostlarım
benim. Şimdi, sizleri yazmak istiyorum. Bundan sonra ki bölüme.
Göle yöresinde, söylenceler, destanlar, masallar, ağıtlar, ninniler,
maniler, halay türküleri, aşk türküleri, lirik türküler, kendilerine özgü
yöntemleriyle soframa otururlar.
Köroğlu’nun yedi kol destanları, Kiziroğlu’nun, Köroğlu’yla olan kavgası,
Köroğlu’nun çobanla olan »Namın yürüsün Köroğlu« ata sözünü içiren hikaye.
Mihrali Bey Destanı’nı anımsarken, Yemen türkülerine ses vermeden
geçemiyorum.
Hemene de benim beyim hemene
Mihrali Bey endi m’ola Yemen'e
Çadırların kurdu m’ola çimene
Ünlü aşıkların muammalı atışmaları ve
anlatıları hep yanımda. Hep benimle.
Göle yöresinin en yaygın oyun türlerinden biri de halaylardır. Halaylar;
elele tutularak, yanyana dizilerek, Kadınlı erkekli karışık oynanır.
»Deme-çevirme« adıyla anılan çift sesli türküler eşliğinde oynanılır. Bu
türküler ezgi bakamından çokça zengindir. Söz olarak, sürekli tekrardan
oluşanları da vardır.
Kültür bölümüne aldığım türkülerin söyleniş ezgileri, makamları tarafımdan
biliniyor. Gönül isterdi ki, burada notalarıyla birlikte yayınlansın. Ama,
şimdilik bu olanak elimizde olmadığı için, sözlerini vermekle yetineceğiz.
Kimi türkülerin, hangi olaylardan nasıl doğduğunu yazmak isterdim. Bunu da
sonra ki zamana bıraktım. Yüz yıllardır halkın dilinden süzülüp gelen
türküleri yıllar önce derlemeye başlamıştım.
Derlediğim bu türkülerin 43 tanesini Allıturna dergisinin değişik
sayılarında 1989 yılında yayımladım. Daha sonra, aynı derginin 27.
sayınında, (Köroğlu özel sayısı), Kars-Göle varyantını yayımladım. Şimdi ise
elimde yüzlerce Göle yöresine ait türküler vardır. Bunların içinden
seçtiklerimi bu siteye aktarıyorum. Bu türküler, yukarıda sözü edilen
dergide yayımlanmıştır.
Gelin Dağı Söylencesi
Derler ki, Zaman o zaman bir gelin alayı iki dağ arası
olan geçit üstünde geçiyormuş. Bu iki dağ, Kızılgedik Dağı ile adı geçen
Gelin Dağı. »Eski adını bilmiyorum.«
Gelin sevdiği delikanlıdan ayrılmış üç kadınla evli olan birine dördüncü
kadın olarak gidiyor. Gittiği kapı, bey kapısı da olsa gönül ferman
dinlemez. Samanlık seyran der de kendi sevdiğini arar. Dağın yamacında bir
çoban. Sürüleri güdüyor. Çoban, sürünün üst yanında oturmuş kaval çalıyor.
Üç koyun, köpeği ise, çobanın önüne yatmış kaval dinliyor. Sürü üç bölük.
Birinci bölük su kıyısına inmiş. İkinci bölük daha suya ulaşmamış. Üçüncü
bölük ise kayanın gölgesine çekilmiş.
İki dağın arasında gelin alayı. Gelin, atın üstünde duvağıyla, önünde ve
yanında atlılar Çeyiz taşıyan arabalar. Daha neler neler.
Gelin, çobanın çaldığı kavalı duymaya başlayınca duygulanıyor. İki kınalı
elini mor valanın altından çıkararak Allaha yalvarır. İki gözü iki çeşme:
»Allahım İki dağ arasındayım. Sana sığınıyorum. Eğer benim kaderim
sevdiğimden ayrılmaksa, kabul. Ama bir zalime dördüncü kadın olmaksa kabul
demiyorum. İki dağın arasında taş olmayı diliyorum.«
Diyenler böyle diyor. Bu gelinin duası o anda kabul olur. O iki dağın
arasında canlı olarak ne varsa hepsi taş kesilir. O gün bugündür. Kızılgedik
dağının karşısında ki dağa gelin dağı diyorlar.
Anımsıyorum. Yaylaya çıktığımız zamanlar gidip o bölgeyi gezerdik. Yol
üstünde taş kesilen tüm o canlıları yakından görürken pek bir şeylere
benzetemezdik. Ancak Karşı yamaçtan baktığın zaman at üstünde gelini, at
süren atlıları sürüyü çobanı çaban köpeklerini görebiliyorduk.
Bir başka söylence daha vardır ki, bunu da yazmadan geçmeyelim. »Köroğlu ile
Çoban Hikayesi« anlatımıdır derler.
